Fudbal i tradicija na prostorima bivše Jugoslavije

Reportaža

Tradicija kao glavni faktor očuvanja fudbala

U augustu ove godine sam pisao opširno i detaljno o značaju i ulozi tradicije u fudbalu uopšteno, navodeći najveće evropske klubove kao konkretne primjere ukontekstu njegovanja sopstvene tradicije i klupskog identiteta. Evidentno je i na prvi pogled vidljivo da gro evropskih tradicionalnih klubova poštuje, njeguje, pa često i kultiviše sopstvenu istoriju, tradiciju i iz nje izrođen i izgrađen klupski identitet, tu apstraktnu i kod svakog kluba jedinstvenu kategoriju koja je najdirektnija i najvažnija spona između pristalica i kluba. A, svako će se složiti da egzistencija jednog fudbalskog kluba bez najvijača generalno gubi svaki smisao. Pa, i onaj ekonomski, komercijalni. Navedeni primjeri pokazuju i dokazuju da se jednom izgrađen identitet kluba u ogromnoj većini slučajeva ne mijenja, te da su uočljive maksimalno kozmetičke promjere klupskih simbola. Primjeri poput Juventusa, koji je prije nekoliko godina iz čisto marketinških razloga potpuno promijenio grb, kao osnovni klupski simbol, dakle dobio novi corporate design, izvršio rebranding, i u eri tzv. modernog fudbala i inflacionarne komercijalizacije sporta apsolutni su izuzeci i incidentne pojave. Ova dva pojma iz prethodne rečenice, inače simboli marketinških mjera iz svijeta ekonomije, najbolje odslikavaju tektonske promjene koje fudbal doživio u posljednje tri decenije. Od jednostavne i daleko najpopularnije igre na svijetu fudbal se u međuvremenu pretvorio u suverenu i nezavisnu ekonomsku granu od globalnog značaja i uticaja, prateći tim razvojem planetarne društveno-ekonomske promjene, počev od pada Berlinskog zida i nedvosmislenog trijumfa kapitalizma kao društvenog, kulturološkog i ekonomskog modela nad socijalizmom, pa sve do potpune dominacije globalnog kapitalizma kojoj smo svjedoci danas. Fudbal je postao brži, nauhvatljiv, udaljivši se od “naroda”, postao je elitna pojava i stvar, postao je premium ponuda. Vrhunski fudbal je danas svjetski premium brand kao što su to Apple, Google, Amazon i ostale globalne korporacije. Dok su klubovi poput Real Madrida, Barcelone i Barcelona premium proizvodi kao što su to i iPhone, iPad i slični kvalitetni, ali i jako skupocjeni proizvodi koji generalno gledano zrače elitizam po više osnova. Koliko je taj elitizam stvaran i legitiman, a koliko lažan, zasebna je tema. No, kad je vrhunski fudbal u pitanju nema sumnje da smo upravo u eri galopirajuće komercijalizacije ovog sporta bili svjedoci ili, da se vratimo ekonomskom riječniku, konzumenti apsolutnog premium proizvoda. Fudbaleri kao što su Ronaldo, Zidane, Raúl, Iniesta, Xavi, Ronaldinho, Ibrahimović i mnogi drugi fudbaleri svjetske klase, a prije svega Lionel Messi i Cristiano kao apsolutno i u svakom pogledu dominantne figure u posljednjih 15 godina i legitimni predmeti neizbježnih diskusija o najboljem fudbaleru svih vremena. Sama činjenica da smo svjedoci dviju karijera koje su po svim parametrima jedinstvene u istoriji fudbala, koje će ga nestvarnim brojem postavljenih rekorda, kako na individualnom tako i na klupskom nivou, zauvijek obilježiti. A, sve to paralelno i istovremeno jedan uz drugog, tj. jedan protiv drugog. Ako nisu najbolji svih vremena, nema sumnje da je njihovo rivalstvo najveće i najfascinantnije u istoriji fudbala. Pitanje Messi ili Ronaldo će ostati vječno, dok je svijeta i vijeka. Neko pamti Pelea, neko Maradonu, za mnoge dvojicu najvećih ikada, ali mi već 15 godina gledamo Pelea i Maradonu u isto vrijeme.

Dakle, nema sumnje da je današnji fudbal, pored svih negativnih pojava koje su rezultati njegove komercijalizacije i globalizacije, kvalitativno na najvišem zamislivom nivou. Ili vi zaista možete da zamislite da će se za naših života istovremeno pojaviti dvije slične figure na istom ili bar približnom nivou? Ne samo sa sportskog aspekta, fudbal je i faktor zabave. Fudbal je premium entertainment. No, i pored te drastične metamorfoze koju je ovaj nekada zaista narodski sport doživio, a koja je, ponavljam, logičan slijed generalnih promjena na globalnom nivou, fudbal nije izgubio svoju čaroliju. I dalje je to jednostavan, a istovremeno fascinantan sport, igra koja u nama budi jedinstvene i neponovljive emocije. Ta čarolija u vidu najintenzivnijih emocija, kao i kvalitet same igre na terenu, garant su da je fudbal i pored svih navedenih promjena i dalje najpopularniji, najvažniji, najfascinantniji i najuticajniji sport na planeti. Jedan od garanta su međutim i gore navedeni proizvodi, a to su ustvari klubovi sa najvećom mogućom tradicijom koji istu, kao i svoju istoriju generalno pažljivo baštine. Priznaćete da prime time Messi ili prime time C. Ronaldo ne bi zračili istu fascinaciju u dresu nekog kluba relativno skromne tradicije poput PSG-a, kao što je to (bio) slučaj u dresovima Barcelone i Reala, klubova koji su primjeri i uzori za značaj i brižljivo njegovanje tradicije i čuvanje davno izgrađenog identiteta, tih pomalo apstraktnih kategorija koje većini klubova predstavljaju sveti gral.

Tradicija i uticaj ideologije u fudbalu u bivšoj Jugoslaviji

Nakon ovog opširnog uvoda, čiji obim smatram neophodnim jer upravo tradiciju i iz nje nastao identitet smatram dušom i srcem fudbala, čiji gubitak bi značio i nepovratnu smrt ove fascinantne igre, bar u svom izvornom i suštinski do danas nepromijenjenom obliku, dolazim do glavne teme ovog teksta.

Danas želim da napravim analizu značaja klupske tradicije na nivou tzv “regiona”. Prostori bivše Jugoslavije su, pored globalnih društveno-političkih promjena, koje naravno ni tu regiju nisu mimoišle, u ovom kontekstu su posebno kompleksni, ali istovremeno i zanimljivi. Fudbal je naime u svim raspadom SFRJ nastalim državama bio i ostao sredstvo i alatka ideoloških, političkih i vjerskih previranja, koja su svoj vrhunac doživjele krvavim ratom u prvoj polovini devedesetih godina. I koja, na drugačiji način, traju do današnjeg dana. Uloga i značaj tradicije u fudbalu na prostorima zapadnog Balkana, te sve promjene u tom kontekstu, sadrže i tu na prostorima Evrope jedinstvenu ideološku i političku konotaciju. Slične pojave su bar u zapadnoj Evropi davna prošlost i ne igraju u kontekstu tradicije u fudbalu više nikakvu ulogu. Utoliko je i analiza ovih kategorija kompleksnija jer je Balkan kao u mnogo čemu i po ovom pitanju poseban, drugačiji od ostatka kontinenta, nerijetko nelogičan i neobjašnjiv.

Osnovno pitanje je u kojoj mjeri i na koji način  su sva ta previranja i tektonski poremećaji u bivšoj Jugoslaviji, kojima su ti prostori izloženi već punih trideset godina, uticali na promjenu klupskog identiteta kod najpopularnijih, najznačajnijih fudbalskih klubova, te koliko su isti ostali vjerni sopstvenoj tradiciji, a koliko su podlegli raznim vanjskim, prije svega ideološkim pritiscima. Pritom u bivšoj SFRJ imamo dvije kategorije klubova kada je u pitanju tradicija, posebno sa ideološkog aspekta. Većina najvećih i najpopularnijih klubova osnovana je naime 1945. ili par godina kasnije, neposredno nakon kraja 2. svjetskog rata, te sa jasnim ideološkim predznakom socijalizma u načelu, iako i tu postoje nijanse po kojima se klubovi donekle razlikuju sa tog ideološkog aspekta. No, u pitanju su samo nijanse. Suštinski je svaki klub osnovan i tom periodu bio proizvod socijalističkog sistema koji je iz rata izašao kao nedvosmisleni pobjednik. Mnoštvo velikih i popularnih, ali i onih manjih, posebno onih koji su imali bilo kakav nacionalni ili sličan ideološki predznak, snivanjem novih klubova bili su ugašeni. Tako npr. zagrebački velikani HAŠK i Građanski ili beogradski rivali BSK i Jugoslavija. Neki su bivali i eksplicitno, iz isključivo ideoloških razloga zabranjeni kao recimo mostarski Zrinjski, u međuvremenu ponovo osnovan i u okvirima Bosne i Hercegovine jedan od najsupješnijih klubova u posljednje dvije decenije.

Druga kategorija, suštinski potpuno drugačija od upravo navedene, predstavljaju klubovi koji su osnovani prije uspostavljanja socijalizma kao vodećeg društvenog sistema na zapadnom Balkanu, čije samo osnivanje i prvobitna tradicija u ideološkom smislu nemaju nikakvih dodirnih tačaka sa gore navedenim, u socijalizmu osnovanim klubovima. A, koji su dolaskom socijalizma, silom prilika bili podvrgnuti raznim izmjenama simbola klupskog identiteta, prije svega grba kao osnovnog simbola svakog kluba. Tu je najzanimljivije pitanje da li su se ti klubovi držali te, uslovno rečeno nametnute, nove tradicije koja se gradila preko četiri decenije ili su se okrenuli i vratili prvobitno stečenom identitetu po osnivanju.

Crvena zvezda

Najtrofejniji i u evropskim okvirima najuspješniji klub tadašnje SFRJ osnovan je pred sam kraj 2. svjetskog rata, u martu 1945. godine kao omladinsko-fiskulturno društvo Crvena zvezda. Prvi grb sastojao se od  zvijezde petokrake crvene boje, ispod koje je stajao crveni krug po čijem je obodu zlatnim slovima ispisano F.D. Crvena zvezda. Ispred svega stajala je figura čoveka sa raširenim rukama i nogama upisana u krug i zvijezdu. Grb je ubrzo izmijenjen, s tim što se radilo o drastičnoj i jasno vidljivoj, ali čisto vizuelnoj promjeni. Centralni element grba, crvena zvijezda petokraka, koji je bio nedvosmislen ideološki simbol novonastalog društvenog poretka, kao i samo ime kluba, u tom novom grbu stavljen je još jasnije i vidljivije u prvi plan.

Ovaj tekst se neće baviti popularnim špekulacijama i mitovima o navodnom srpskom nacionalnom kontekstu pri samom nastanku kluba kao i kasnije, kao što u međuvremenu tvrde mnoge pristalice ovog kluba, ili ulozi tzv. UDBA-a u osnivanju, ali i kasnijem bitisanju ovog kluba. Pošto se ovdje radi o analizi tradicije i identiteta sa istorijskog aspekta, fokus je samo na činjenicama i provjerenim, dokazanim ili dokazivim informacijama. A, činjenice bez ikakve sumnje ukazuju na to da su i grb i ime Crvene, a s obzirom na momenat, vremenski i istorijski gledano, osnivanja kluba, bili svjesno odabrani i demonstrativno iskazani simboli sa jasnim ideološkim predznakom socijalizma. Iz perspektive simbolike, a znamo da je ista u socijalizmu i socijalističkom folkloru generalno igrala jako bitnu ulogu, može se reći da je Crvena zvezda bila klub sa najjasnijim ideološkim predznakom socijalizma. I ime i grb kao osnovni i glavni simbol kluba jasno ukazuju na to. Crvena zvezda je bez obzira na razne mitove i pokušaje revizije istorije bila simbol vladajućeg društvenog sistema, samim tim i jedan od glavnih simbola Jugoslavije kao socijalističke države među sportskim klubovima. To je Zvezda i pored svih promjena i poremećaja, koji su najkasnije od sredine osamdesetih godina bili jasno vidljivi, ostala do samog raspada SFRJ. Iako je 1989. osnovana grupacija organizovanih navijača, nazvana Delije, od samog svog nastanka bila politički aktivna, a u skladu sa duhom vremena u tom smislu smještena na krajnje desnom krilu, sa jasnom i nedvosmislenom srpskom nacionalnom, tačnije nacionalističkom konotacijom i pozadinom. Međutim, Crvena zvezda je kao institucija i nevezano za folklorni kolorit na tribinama raspad Jugoslavije dočekala kao suštinski jugoslovenski klub u pravom smislu te riječi. Svoj najveći uspjeh, titulu pobjednika Kupa evropskih šampiona, Zvezda je postigla sa timom koji se sastojao od igrača iz bezmalo svih jugoslovenskih republika, skoro svih nacionalnosti i nominalno svih vjeroispovijesti te države. Dakle, u tom smislu je taj tim Crvene zvezde, koji je daleko najveći uspjeh u istoriji jugoslovenskog fudbala ostvario tek par sedmica pred konačni raspad zajedničke države i početak oružanih sukoba, bio Jugoslavija u malom. Čak i nakon početka raspada zemlje i ratnih sukoba, Crvena zvezda nije odbacila jugoslovenstvo. U sezoni 91/92, posljednjoj prije nego što se tada već krnja SFRJ i formalno raspala, član Zvezde postao je tada mladi zeničanin Elvir Bolić, bez da je to predstavljalo ikakav problem u samom klubu i njegovom okruženju, pa ni u javnosti. Čak je i ekstremno nacionalistički obojena tribina organizovanih navijača prihvatila tog bosanskog muslimana.

Raspadom Jugoslavije i Crvena zvezda je prestala da bude jugoslovenski klub u bilo kojem smislu. Od 1992. do danas taj klub uveliko svjesno i konkretno pokušava da promijeni svoj prvobitni identitet. Od simbola Jugoslavije do “simbola srpstva” za samo nekoliko godina. Konstantno i sve agresivnije i konkretnije negiranje socijalističke pozadine osnivanja i bivstvovanja kluba punih 47 godina kao jedan od simbola tog sistema i same države u opštem smislu, te istovremeno potenciranje navodnog institucionalnog značaja kluba kao jedan od “stubova” Srbije, ali prije svega srpske nacije kao cjeline. Danas Zvezda, kao rezultat procesa promjene identiteta započetog neposredno nakon krvavog raspada bivše države, nastupa u javnosti, u svakom smislu i pogledu kao isključivo srpski klub, ne toliko u geografskom, nego prije svega u nacionalnom smislu. U periodu od početka devedesetih godina do danas igrači drugih nacionalnosti iz bivših jugoslovenskih republika, prije svega drugih vjeroispovijesti, incidentna su pojava u Zvezdi. Razlog za to leži prevashodno u enormnom uticaju organizovanih navijača na klupsku politiku, na svaki segment klupskog života, a koji takve pojave striktno i otvoreno odbijaju, kako u fudbalskoj, tako i u košarkaškoj sekciji Crvene zvezde, čije utakmice su npr. i dugo bojkotovane zbog dovođenja reprezentativca Bosne i Hercegovine bošnjačke nacionalnosti. Bez ikakvog moralnog vrednovanja ovog sada već višedecenijskog procesa stvaranja novog identiteta u ideološkom smisli u i oko Crvene zvezde, ne mogu se oteti utisku da isti sadrži popratne pojave koje su nerijetko u najmanju ruku čudne, ponekad čak i bizarne, poput euforicnog, gotovo ritualnog postavljanja tenka ili makete Gazimestana ispred stadiona. Ili javnog i sve češćeg potenciranja neke posebne veze između Vojske Srbije i Crvene zvezde, a pritom je najveći rival osnovan kao jasno i nedvosmisleno vojni klub.

No, i pored svih tih promjena ili pokušaja promjene identiteta, i pored jasnog nacionalnog konteksta i kluba, a prije svega tribine, do danas niko nikada nije ozbiljno pomislio da mijenja simbole kluba. Grb i ime su ostali netaknuti suštinski od osnivanja kluba 1945. Jasno vidljiv redizajn klupskog grba 1995. godine bio je u suštini samo kozmetičke prirode, budući da je istorijski grb kao dio novog dizajna ostao netaknut, da bi 2011. potpuno vracen u upotrebu. Tako da je Crvena zvezda, sa svim nabrojanim pojavama i demonstrativno, često i agresivno javno istaknutim novim identitetom, zapravo odličan primjer za snagu klupske tradicije kao pokretača svih emocija navijača prema klubu i kao znak prepoznavanja u javnosti, u ovom slučaju i na kontinentalnom, pa i globalnom nivou. Ni ta tribina, koja nesumnjivo ima i uticaj i snagu da teoretski izdejstvuje promjenu klupskih simbola, a politički i ideološki gledano predstavlja potpuni kontrast Jugoslaviji i svemu što je ta država nekad simbolisala.  ne može i ne želi da se odrekne crvene petokrake i imena koje je nedvosmislen bilo simbol jednog vremena. Sa akecentom na prošlo vrijeme. Dakle, Zvezda je po pitanju identiteta kluba, koji je uvijek stvar individualne emocije, kompleksan slučaj sa raznim krizama po tom pitanju, ali istovremeno i primjer da je tradicija jednog kluba, posebno kad je bogata kao kod beogradskog kluba, mnogo jača i na kraju bitnija od svake ideologije, pa i drastičnih društveno-političkih uticaja i promjena.

Partizan

Partizan je osnovan u oktobru 1945. kao fudbalska sekcija Jugoslovenske armije. Konkretno, klub su osnovali oficiri vojske koja je iz rata izašla kao pobjednik. Samo ime kluba, kao i prvi grb jasno ukazuju jugoslovenski, ali prije svega vojni identitet kluba. Sam grb je tokom narednih godina doživio jednu drastičnu promjenu. Naime, 1947. godine klub je dobio grb čiji će osnovni oblik ostati temelj grba sve do danas, čiji su osnovni simboli ostali nepromijenjeni do današnjeg dana – crvena petokraka i baklja sa šest buktinja. Sve to u paketu sa imenom su nedvosmisleni simboli socijalističke Jugoslavije, te njene vojske. Dakle, uz Crvenu zvezdu još jedan klub sa jasnom ideološkom pozadinom od prvog dana osnivanja. Za razliku od komsijskog kluba, u slučaju Partizana nema nikakvih mitova o pozadini osnivanja kluba i samim osnivačima, sve je istorijski gledano jasno, transparentno i dokumentovano. Klasični vojni klub, dakle, poput CSKA iz Moskve ili istoimenog kluba iz Sofije. Sa identičnim bojama, plavom i crvenom. Grb Partizana je do kraja pedesetih godina bio podvrgnut što kozmetičkim, što suštinskim promjenama. Naime u tom periodu je ime kluba postalo jedan od centralnih elemenata grba, dok je ime Jugoslovenske armije nepovratno nestalo. Ime kluba bilo je dovoljan simbol pripadnosti vojsci. Posljednja promjena klupskih simbola uslijedila je 1959. promjenom klupskih boja u crno-bijele. Bez ideološke pozadine, razlozi su bili isključivo modne prirode. Tada je i grb dobio nove boje i suštinski je od tada nepromijenjen. Nove klupske boje su Partizan učinile unikatnom vizuelnom pojavom u Jugoslaviji, budući da nijedan iole poznatiji klub nije imao te boje. U zemlji u kojoj su fudbalskim terenimadecenijama dominirale crvena i plava boja, često u kombinaciji sa bijelom, Partizanovi prugasti dresovi su relativno brzo i nepovratno postali dio klupskog identiteta. Jedini simbol kluba koji od prvog dana nije imao nikakvu ideološku pozadinu.

Partizan je od prvog dana živio i funkcionisao u jugoslovenskom duhu multietničnosti i multikonfesionalnosti. Jugoslovenski klub u svakom smislu. Taj jugoslovenski identitet Partizana je krajem 50ih godina i ozvaničen promjenom imena SD Partizan u Jugoslovensko sportsko društvo. Ime, taj atribut jugoslovenskog kluba kao i grb, koji je tokom naredenih decenija pretrpio minimalne kozmetičke promjene, ostali su netaknuti do danas. Za razliku od gradskog rivala, Partizan kao klub, ali i ogroman većina navijača, uključujući i organizovane navijačke grupe koje politički i ideološki gledano pripadaju desnom krilu uz možda ne tako dominantnu kao kod vječitog rivala, ali ipak jasno vidljivu srpsku nacionalističku pozadinu, očigledno ima jasan i krajnje neproblematičan odnos prema svojoj istoriji, tradiciji i identitetu. Taj identitet je u svojoj srži ostao nepromijenjen, uz sve logične adaptacije izazvane promjenama koje su se desile u društvu. Te promjene, posve nevidljive i apstraktne, dešavale su se organski, u skladu se promjenama u okruženju kluba. Tako je Partizan danas i dalje JSD Partizan, ali bez potenciranja jugoslovenstva kao ideološke komponente. To J u imenu kluba, kao i grb sa svim simbolima, a na kraju krajeva i samo ime kluba, su opšteprihvaćeni kao dio istorije i tradicije kojom se većina pristalica ponosi, bez obzira na lično političko-ideološko opredijeljenje. Tako ni navijači ovog kluba koji su krajnje desničarske političke orijentacije u ogromnoj većini nemaju problem sa prvobitnim identitetom svog kluba i ideološkom pozadinom njegovom osnivanja i postojanja prvih pet decenija. Partizan je danas naravno prije svega srpski klub, ali bez potrebe da se to posebno potencira. Istovremeno je klub sačuvao taj duh koji ga krasi od samog osnivanja, sa razlikom da današnji Partizan ne živi u bratstvu i jedinstvu u onom jugoslovenskom, ideološkom smislu, nego je to zamijenio jedan za balkanske prostore ne baš svakidašnji kosmopolitski duh.

Navijači Partizana, bez obzira na nacionalnu pripadnost ili političku orijentaciju,  i dalje se ponose Fadiljom Vokrijem, smatrajući ga istinskom legendom kluba. I dalje je Bobek bez ikakve dileme najveći igrač u istoriji kluba. I dalje se voli Bajro Župić. Nikad se nije desilo da bilo koja grupacija navijača, organizovana ili ne, odbije nekog igrača samo zbog nacionalne, vjerske ili rasne pripadnosti. Inicijative za promjenu grba ili njegovih centralnih simbola svode se individualne, incidentne pojave koje očigledno nemaju podršku ni u samom klubu, a još manje među navijačima, koji su po mnogim pitanjima krajnje heterogeni, ali su složni su pogledu na tradiciju kluba i njene simbole. Zaključak je da današnji Partizan, i pored nekih bizarnih, ali benignih pojava poput klupske slave i sl., kao cjelina ima jedan krajnje zdrav odnos prema svojoj ideološki obojenoj istoriji i da je nadrastao svaku ideologiju. Jugoslovenski prefiks u imenu, simboli u grbu i ime kluba kod ogromne većine pristalica ovog kluba ne izazivaju bilo kakve ideološke emocije, nego prije svega ponos na slavnu istoriju, građenu i nastalu na terenu ili parketu. Utisak je da je Partizan od svih velikih klubova u regionu ovaj trodecenijski period tranzicije u svakom smislu prebrodio najlakše i najzdravije u pogledu na tradiciju i istoriju, sa jasno i organski izgrađenim identitetom, bez odricanja bilo kojeg segmenta koji ga čini.

Dinamo Zagreb

Zagrebački Dinamo, klub osnovan 1945. godine, sa jasnim socijalističkim predznakom, kako u imenu, tako i u grbu, najeklatantniji je primjer političko-ideoloških uticaja na identitet jednog kluba u postjugoslovenskom periodu. Ti uticaji su bili toliko snažni i potresni da su doveli ne samo do višestrukih promjena centralnih klupskih simbola od 1991. do danas, nego je klub u istom periodu i četiri puta mijenjao ime, te višestruko prekrajao sopstvenu istoriju. Proces čiji je vrhunac bila promjena zvaničnog datuma osnivanja kluba.

Dinamo je osnovan bez ijedne vidljive namjere da se nastavi tradicija jednog od dva najveća predratna zagrebačka kluba, HAŠK-a i Građanskog, koji su u međuvremenu ugašeni. Toj tezi svjedoče i sam naziv kluba, kao i grb, koji je do 1969. godine trpio manje ili više vidljive korekcije, istovremeno ne gubeći svoju suštinu. Do prve drastične promjene je došlo 1969. godine, kada je centralni simbol hrvatske zastave, crveno-bijela šahovnica, postala ne samo dio grba, nego i njegov najistaknutiji simbol. Istovrmeno je zvijezda petokraka bila tek stidljivo i u mini razmjerama ubačena u taj novi grb Dinama. Tu se dakle po prvi put od osnivanja javlja jasno vidljivo okretanje kluba ka hrvatskoj nacionalnoj simbolici. Takođe nema sumnje da je taj grb kreiran po uzoru na jedan od grbova predratnog Građanskog. Uz taj grb je Dinamo i sagradio svoj osnovni identitet, po kojem je bio jasno prepoznatljiv u cijeloj regiji. Prilično kompleksan, ali i upečatljiv i jedinstven hrtvatsko-jugoslovenski identitet.

Neposredno nakon što se Hrvatska otcijepila od SFRJ dolazi do potpune promjene tog identiteta, te odricanja svega jugoslovenskog. Crvena petokraka je uklonjena iz grba, a klub mijenja ime u HAŠK-Građanski, pozivajući se time na istoriju i tradiciju dv različita kluba koji nisu imali ništa zajedničko osim velikog rivalstva. Ta apsurdna, bizarna interpretacija istorije, čiji je pokretač bio vrh hrvatske vlasti i sam predsjednik države Franjo Tuđman, nije naišla na odobravanje mnogobrojnih pristalica Dinama, ponajmanje organizovanih navijača okupljenih pod imenom Bad Blue Boys, koji su od svog samog osnivanja u političkom smislu bili i ostali istureno krilo krajnje hrvatske desnice. Do još većeg negodovanja među navijačima dovelo je preimenovanje kluba u NK Croatia, čime je vlast u Zagrebu od kluba željela da napravi ultimativni simbol hrvatske države. Iako i sami ultradesničarske političke orijentacije, BBB su iz godine u godinu sve više i intenzivnije zahtijevali povratak istorijskog imena Dinamo, te vraćanje grba iz 1969. Bez petokrake, razumije se. Svoju kulminaciju to nezadovoljstvo je doživjelo uličnim protestima, te istovremenim bojkotom utakmica kluba, koji su na kraju 1998. godine doveli do povratka imena Dinamo, ali i istorijskog grba iz 1969. Grb je, uz neznatne kozmetičke korekcije, ostao nepromijenjen do danas.

Da je na tome ostalo, sva nabrojana previranja i sve te bizarne pojave tokom burnih devedesetih godina, mogli bi se okarakterisati kao na kraju ipak neuspjeli pokušaji silovanja jednog kluba i njegove tradicije od strane politike, te kao velika pobjeda navijača Dinama kao čuvara tradicije bez obzira na ideološke razlike, slično kao i u opisanom primjeru Crvene zvezde. Međutim, NK Dinamo je 2011. odlučio da potpuno prekroji istoriju i preimenovao se u Građanski NK Dinamo, istovremeno proglasivši 1911. kao godinu osnivanja – godina u kojoj je bio osnovan predratni Građanski. Tako da je te 2011. klub koji je nedvosmisleno osnovan 1945. slavio 100 godina postojanja.

Tako da je teško oteti se utisku da je Dinamo u protekle tri decenije učinio sve da svoj identitet razvodni do granica apsurda, negirajući sva pravila istorije kao nauke, kao i same logike. Ostaje da se vidi do kada će trajati ova epizoda u burnoj istoriji zagrebačkog kluba, čiji najvjerniji navijači do današnjeg dana gaje jako ambivalentan odnos prema njemu.

FK Sarajevo

Mlađi sarajevski prvoligaš osnovan je 1946. godine kao SD Torpedo, po uzoru na istoimeni klub iz Moske. Samo godinu dana kasnije klub mijenja ime u Sarajevo, koje je ostalo do danas. Šezdesetih godina klub dobija novi grb, koji je u svom osnovu ostao isti do danas. Tokom rata u BiH zvijezdu petokraku zamijenio je ljiljan, simbolizujući time ideološke promjene u okruženju. Međutim, 2009. godine je i ljiljan odstranjen iz grba, koji od tada ne sadrži nijedan ideološki element, a koji je zadržao svoj jedinstven i prepoznatljiv oblik i izgled.

FK Sarajevo je od osnivanja do 1992. godine jasno smatran klubom gradske elite, sa jasnom i u samom nazivu iskazanom pretenzijom da bude jedan od simbola glavnog grada BiH. A, sve to bez ikakvih nacionalnih ili nacionalističkih konotacija. Čak su i organizovani navijači, od kraja osamedesetih okupljeni pod imenom Horde zla, do samog raspada Jugoslavije isticali svoj jugoslovenski karakter i duh. Iako je i ovaj klub doživio razne političke pritiske i pokušaje zloupotrebe u ideološkom smislu, može se zaključiti da je FK Sarajevo u cjelini, s obzirom na sve okolnosti, sačuvalo svoj izvorni identitet u dobroj mjeri. Odricanje petrokrake, pod kojom je klub osnovan, uz kasnije istovremeno odricanje i svakog drugog ideološkog simbola, klub je stavilo van svih poltičko-ideoloških okvira. Uz sve pojave političkog folklora, na koje ni ovaj klub nije uvijek ostajao imun, zaključak je da je ovdje snaga tradicije ipak bila jača od svih političkih trendova.

Sada ćemo analizirati kako je turbulentni period u protekle tri decenije uticao na identitet i odnos prema sopstvenoj tradiciji kod klubova osnovanih prije 1945. godine. Ova kategorija klubova u mnogome je kompleksnija po ovom pitanju. S jedne strane, nijedan od klubova osnovanih prije nastanka druge Jugoslavije, naravno, nema taj urođeni klasični jugoslovenski, socijalistički identtitet, ali isti im biva što prirodno usađen, što nametnut od 1945. godine. S druge strane, to ne znači da ti klubovi nisu i sami osnovani pod velom određene političke ili društvene ideologije, što stvar čini utoliko zanimljivijom.

Hajduk

Splitski Hajduk je nesumnjivo najveći, najuspješniji i najpopularniji klub na prostorima bivše Jugoslavije, koji nije osnovan 1945. godine ili kasnije. Osnovala ga je grupa splitskih studenata u Pragu 1911. godine. Iako samo osnivanje kluba nije imalo prevashodnu ideološku pozadinu, svoju prohrvatsku orijentaciju osnivači su jasno istakli time što su klub nazvali Hrvatski nogometni klub Hajduk, a hrvatski grb dobio centralnu mjesto u klupskom grbu.

Za vrijeme 2. svjetskog rata Hajduk je odbijao da igra u italijanskim i prvenstvima NDH, dok je Split bio pod okupacijom, što je dovelo i do privremene zabrane rada kluba. 1944. godine klub je obnovio rad i počeo da nastupa pod imenom Hajduk-NOVJ (Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije) u prijateljskim utakmicama protiv savezničkih timova. U tom periodu se mijenja grb kluba. Od te 1944. godine Hajduk je na dresovima nosio samo crvenu petokraku, da bi 1960. istorijski grb bio djelimično obnovljen. Naime, hrvatski grb je zamijenila crvena petokraka kao njegov centralni element, a klub je bio samo NK Hajduk, bez pridjeva hrvatski. To ime i grb Hajduk je zadržao do samog raspada Jugoslavija, da bi neposredno nakon toga vratio i istorijski naziv HNK Hajduk, kao i grb koji je dobio po osnivanju. Uz minimalne kozmetičke adaptacije grb je ostao nepromijenjen do danas, baš kao i ime.

Hajduk se dakle s jedne strane odrekao jugoslovenskih simbola, koji jesu činili dobar dio istorije ovog kluba, ali se bez ikakvog prekrajanja istorije i korijena vratio svojoj prvobitnoj tradiciji, što je sasvim legitimno, s obzirom na to kada i kako je osnovan. Stoga se može reći da je riječ o klubu sa prepoznatljivom istorijom i tradicijom, kao i jasno i nevještački izgrađenim identitetom. To je zasigurno jedan od razloga i dalje velike popularnosti i značaja ovog kluba, kako u Dalmaciji, tako i u ostalim dijelovima Hrvatske, pa i cijelog regiona, uprkos rezultatskoj krizi koja traje skoro dvije decenije.

Željezničar

Popularni Željo osnovan je od strane radnika Željezničke radionice Sarajeva 1921. godine i do današnjeg dana nosi epitet radničkog kluba. Već prvi grb kluba je, pored samog imena, simbolizovao identitet kluba nastalog u radničkom, željezničkom miljeu. Tek 1945. grb je doživio prve estetske, ali i ideološke promjene. Kao i kod svih drugih klubova, crvena petokraka postala je neizbježni dio glavnog klupskog simbola. Taj grb je ostao nepromijenjen sve do 1992. i početka rata u BiH. U samom ratu Željezničar je prolazio kroz najteži period u svojoj dugoj istoriji. Stadion Grbavica bio je naime djelimično zapaljen, a djelimično srušen, a klub sve do 1996. ostao bez doma i mogućnosti bilo kakvog funkcionisanja. U tom periodu crvenu petokraku zamijenio je štit sa ljiljanima, tadašnji grb BiH, kao jedan od elemenata grba, koji je inače zadržao svoj pređašnji izgled i oblik. Ubrzo nakon rata, Željo izbacuje ljiljane iz grba koji dobija svoj konačni oblik i izgled, nepromijenjen do danas. U suštini se radi o grbu koji klub nosi još od 1945. na dresovima, samo bez ikakvih ideoloških i nacionalnih obilježja, zaokružen godinom osnivanja i dvojezičnim natpisom FK.

Danas je Željezničar klub koji baštini tradiciju koja ga krasi od samog osnivanja, koji sa ponosom ističe svoj skoro stogodišnji identitet radničkog, narodskog kluba, koji oko sebe okuplja i članove i pristalice svih nacionalnosti i vjeroispovijesti. Tako je npr. 2001. godine 80 godina postojanja Željo obilježio utakmicom protiv beogradskog Partizana na stadionu Grbavica, što je u to vrijeme bio politički hrabar potez, koji na sreću nije imao nikakvih negativnih popratnih pojava. S obzirom na sve poteškoće i tragediju koja je ovaj klub zadesila u prvoj polovini devedesetih godina, Željezničar je na fascinantan način uspio da odoli svim vanjskim pritiscima i sačuva svoju tradiciju i odbrani svoj prvobitni identitet.

Vojvodina

Novosadski klub, osnovan davne 1914. jedan je od rijetkih klubova koji već preko 100 godina imaju vizuelni kontinuitet kada su u pitanju grb i njegovi centralni simboli, kao i klupske boje u pitanju. Plava petokraka bila je dio prvog grba Vojvodine i to je ostala sve do danas. Za vrijeme SFRJ boja petokrake mijenjana je u crvenu, pa kasnije bijelu, dok je ime kluba dekretom o fuziji sa dva druga novosadska kluba 1946. bilo privremeno promijenjeno u FK Sloga. S obzirom da taj naziv nije zaživio među pristalicama, klubu je već 1950. godine vraćeno njegovo prvobitno ime. Grb je od tada suštinski ostao isti, kao i svi ostali klupski simboli.

Velež

Ovaj mostarski klub osnovan je 1922. godine kao radničko sportsko društvo sa jasnim komunističkim predznakom, s obzirom da su među osnivačima bili istaknuti članovi KPJ. Kao takav, Velež je kraj 2. svjetskog rata i nastanak druge Jugoslavije dočekao ideološki spreman, te nije bivao podvrgnut bilo kakvim promjenama klupskih simbola. U SFRJ je bio jedan od primjera klasičnog jugoslovenskog, radničkog kluba, i kao takav uživao veliku popularnost širom bivše države.

Početkom rata u BiH Velež je u aprilu 1992. godine izbačen sa svoga stadiona, i praktično ostao bez svega. Oprema, dokumentacija, pehari, sve je bilo oduzeto i uništeno, a stadion je dodijeljen ponovo osnovanom Zrinjskom, koji je 1945. bio ugašen i zabranjen, kao što je spomenuto na početku teksta. Velež je morao da krene ispočetka.  Azil je pronađen na stadionu u mostarskom predgrađu Vrapčići, gdje Velež i danas igra domaće utakmice. Prvi put u istoriji kluba grb je 1995. doživio promjene. Umjesto crvene petokrake iznad koje je bio stilizovan Stari most, u grb je ubačena fudbalska lopta. Međutim, deset godina kasnije Velež se vratio svojim radničkim i socijalističkim korijenima, pa je za grb vraćena crvena petokraka, ovaj put čak bez ikakvih dodatnih simbola poput Starog mosta. Velež je tako jedan od rijetkih klubova na prostoru bivše Jugoslavije koji čak sa ponosom ističu svoju socijalističku, jugoslovensku tradiciju i time jasno utemeljen identitet. Uz Partizan vjerovatno i jedini preostali “jugoslovenski” klub u cijelom regionu.

Iz ove analize jasno proističe da su pitanja tradicije i identiteta fudbalskih klubova na teritoriji bivše Jugoslavije, te uticaja istorijskih dešavanja na njihov tok i izgradnju, jako kompleksna i u većini slučajeva sasvim jedinstvena i individualna. Od potpunog kontinuiteta, preko vraćanja izvornim korijenima, pa sve do lutanja i potragom za identitetom koje kod nekih velikih klubova i dalje traje – sve varijante su zatupljene. Ono što ipak raduje jeste činjenica da je mali broj klubova koji su se potpuno odrekli svoje tradicije, ma kakvu ideološku pozadinu ona imala, i koji iz tih razloga posežu za revizijom istorije, ne prezajući pritom ni od najbizarnijih interpretacija iste. Ti klubovi uglavnom imaju i problem identifikacije velikog broja navijača sa takvom politikom, dok klubovi svjesni svoje tradicije i identiteta i dalje uživaju ogromnu popularnost.

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana.